म ३० वषर्ीया युवती हुँ । म एक छोरीकी आमा पनि हुँ । मलाई दोस्रो सन्तानको चाहना थियो, तर श्रीमान्को असहमतिका कारण यो चाहना पूरा नभएकाले म एक सन्तानमै चित्त बुझाउन बाध्य छु । के सन्तानको चाहनामा पनि बाबु नै प्राथमिकतामा पर्छ ?
— ज्ञा.
वैवाहिक जीवन र सन्तान
कुनै पनि प्राणीको कर्तव्य हुन्छ कि उसले वंशजको निरन्तरताका लागि सन्तान जन्माओस् । यसका लागि आफ्नो जोडीसँग यौनसम्पर्क गर्नु र त्यो मित्रतालाई कायम गर्दै जन्माएको सन्तानलाई संयुक्त रूपमा हुर्काउनु सामान्य व्यवहार हो । यही सन्दर्भमा मानवको सामाजिक विकाससँगै उसले अनेक किसिमको रीतिस्थिति र मूल्य-मान्यता बनाएको छ । विवाह गर्नु र वैवाहिक जीवनमा बाँधिएर बस्नुको उद्देश्य पनि यसैसँग सम्बन्धित छ र यो वैवाहिक जीवनको यो एक अपेक्षित पाटो हो भन्दा फरक पर्दैन । केही अपवादलाई छाडेर वैवाहिक जीवनको उद्देश्य सन्तान जन्माउनु हुन्छ ।
वैवाहिक जीवनमा प्रवेश गर्नु भनेकै वास्तविक अर्थमा श्रीमान्/श्रीमती दुवैको सझदारीमा जीवन अघि बढाउनु हो, न कि कुनै एकको हैकम चल्नु । यसलाई कसरी सकारात्मक र सुखमय बनाउने भन्ने कुरा निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । सन्तान कहिले र कतिवटा जन्माउने जस्ता विभिन्न मुद्दामा दुवैका व्यक्तिगत अपेक्षा फरक भए पनि कुनै बिन्दुमा पुगेर साझा खाका बनाउनु आवश्यक छ । वंशजको निरन्तरता अधिकारको कुरा हो भने कोही निःसन्तान बस्छु भन्छ भने पनि त्यो उसको अधिकार हो । दुवैको समान विचार छैन भने यो कुरा सुखमय दाम्पत्य जीवनका लागि नमिल्ने कुरा हुनसक्छ ।
कतिवटा शिशु जन्माउनु ठीक होला ?
शिशु कतिवटा भन्ने प्रश्न व्यक्तिको इच्छाको कुरा हो । अति नै धेरै सन्तान जन्माउँदा स्वास्थ्यमा पनि नकारात्मक असर पर्न सक्छ । वैवाहिक जीवनको कुरा गर्दा व्यक्तिगत विचार भए पनि यस सन्दर्भमा कुरा अलि फरक हुन्छ । वैवाहिक सम्बन्ध सुचारु रूपमा चल्न दुवैमा समझदारी हुनुपर्छ । वैवाहिक जीवन सामाजिक मान्यता हो । यौन सम्पर्कपछि सन्तान जन्माउने अनि हुर्काउने जिम्मेवारी संयुक्त रूपमा जोडी तथा उनीहरूको नजिकका पारिवारिक सदस्यमा हुन्छ । सन्तान कतिवटा र कहिले जन्माउने भन्ने कुरा दुवैको समझदारीमा हुने कुरा हो । हुनेवाला बाबु -पिता) अर्थात् पुरुषको चाहना नै जहिले पनि प्राथमिकतामा हुनुपर्छ भन्ने छैन ।
अचेल दुइटा सन्तान भन्ने नारा निकै नै प्रचलनमा छ, तर जोडीको इच्छाअनुसार यसमा केही फरक विचार आउन सक्छ । सन्तानको संख्याको कुरा गर्दा विशेष गरेर अन्य कतिपय सामाजिक तथा आर्थिक पक्षलाई विचार गरिएको पाइन्छ, किनभने सन्तान जन्माउनु भनेको शारीरिक रूपमा जन्माउनु मात्रले पुग्दैन । त्यसको उचित लालनपालन एवं शिक्षादीक्षाको व्यवस्था गर्नुपर्छ । दम्पतीको जीवनशैली, वृत्तिविकास, आर्थिक-सामाजिक परिस्थितिका साथै अन्य जिम्मेवारी अनि घरको अवस्थाका सन्दर्भमा अध्ययन गरेर यसको निर्णय लिइन्छ । तपाईंले यस विषयमा खुलस्त लेख्नुभएको छैन । प्रत्येक व्यक्तिको व्यक्तिगत रूपमा एक विचार भए पनि दम्पतीका रूपमा साझा सोच आवश्यक हुन्छ । समाधानका लागि कसरी साझा सोच बनाउने भन्ने विषयमा विचार पुर्याउनुपर्छ ।
श्रीमान्ले थप सन्तान किन नचाहनुभएको ?
तपाईंले यस विषयमा राम्रोसँग चर्चा गर्नुभएको छैन । विशेष गरेर तपाईंको समस्याको सन्दर्भमा यो प्रश्न सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ । त्यसैले श्रीमान्ले किन थप सन्तान नचाउनुभएको हो, जानकारी प्राप्त गर्ने प्रयास गर्नुहोस् । उहाँका के-कस्ता चासो र चिन्ता छन् भन्ने पनि बुझ्नुहोस् ।
वैवाहिक जीवनमा तपाईंका साथसाथै आफ्ना सन्तान अनि परिवारलाई के-कस्तो स्थितिमा पुर्याउने सपना उहाँूले देख्नुभएको छ वा लक्ष्य लिनुभएको छ, थाहा भएन । यदि त्यस्तो केही भए तपाईंसँग छलफल गर्नुभएको हुनसक्छ । त्यसबाहेक उहाँको मनभित्र अन्य कुरा पनि हुनसक्छन् । तपाईंले जतिसक्यो त्यसका बारेमा थाहा पाउने प्रयास गर्नुपर्छ । मलाई लाग्छ, तपाईं श्रीमती हुनुभएकाले उहाँको मनको कुरा जान्ने सन्दर्भका तपाईं नै सबैभन्दा नजिक हुनुहुन्छ ।
समाधानका लागि के गर्न सकिएला ?
यो सजिलो प्रश्न होइन । हामीलाई थाहै छ, दुवैको साझा सोच-विचार नै यसको समाधान हो, तर त्यो बिन्दुसम्म पुग्न मेहनत गर्नुपर्छ । उहाँको चासो र चिन्ता थाहा भएपछि त्यसलाई कसरी न्यून गर्ने र आफ्नो इच्छाका सम्बन्धमा कसरी जानकारी दिँदै मनाउँदै लाने भन्ने काममा लाग्नुपर्छ । यसका लागि सबैभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण कुरा, श्रीमान्सँग विस्तृत रूपमा कुराकानी र सरसल्लाह गर्नुपर्छ । वैवाहिक सम्बन्धमा मनमुटाव हुने वा विद्वेष वा द्वन्द्व नजन्माउने किसिमले कुराकानी अघि बढाउनुपर्छ । हुनसक्छ, कतिपय विमती होलान् तर कुराकानी गर्न भने नछोड्नु बुद्धिमानी हुन्छ । तपाईंले अनावश्यक रूपमा झिँझो लाग्ने वा रिस उठ्ने गरी किचकिच गर्नु पनि बुद्धिमानी हुँदैन । तपाईंको अनावश्यक हठले वैवाहिक जीवन धरापमा पर्नसक्छ । दोस्रो सन्तानको चाहना राख्नु नजायज होइन । त्यसैले एक मात्र सन्तानको सट्टा एक थप सन्तान हुँदाको फाइदाका सम्बन्धमा श्रीमान्सँग छलफल गर्नुहोस् । एक्लो सन्तानका लागि पनि भविष्यमा कोही आफन्त त्यसमा पनि भाइ वा बहिनी हुनु कतिको महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने कुरामा छलफल गनुहोस् । सन्तान एकलकाँटे नहुने र त्यसको फाइदाका कुरा पनि छलफलमा ल्याउनुहोस् ।
अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने साझा सोच विकसित गर्न ‘मेरो गोरुको बाह्रै टक्का’ को कुरा छोडेर दुवैले केही लचिलो हुनु आवश्यक छ । दुवैले आफ्नो हठ छोडेर अघि बढे समाधान निस्कन्छ । यदि श्रीमान् अहिले विचार परिवर्तन गर्ने सोचमा हुनुहुन्न भने तपाईंले केही समय पर्खन सक्नुहुन्छ । पछि ठीक समय मिलाएर कुरा गर्न सकिन्छ, किनभने समयसँगै उहाँको सोचमा परिवर्तन आउन सक्छ ।
एचआईभी/एड्स नियन्त्रणका लागि अमेरिकाले नयाँ उपाय अपनाउँदै महिला कन्डम निःशुल्क बाँड्ने रणनीति अघि सारेको छ । अमेरिकामा कन्डम निःशुल्क पाइँदैन । यही मार्च महिनाको अन्त्यबाट वासिङटन डिसीमा ५ लाख महिला कन्डम बाँडेर अमेरिकाले एचआईभी नियन्त्रणको लागि थप प्रयास सुरु गर्ने भएको छ ।